تصویر کودکی که در گوشهای تاریک از شهر کز کرده و به جای بازی با همسالان، در حال استنشاق چسب یا مصرف مواد مخدر است، یکی از دردناکترین سکانسهای زندگی شهری است. اما آنچه این تصویر را هولناک میکند، تنها خودِ عمل مصرف نیست، بلکه ریشههای عمیقی است که یک کودک را به این پرتگاه میکشاند.
در دنیای کودکان کار، اعتیاد نه یک تفریح و نه یک کنجکاوی نوجوانانه، بلکه اغلب یک مکانیزم دفاعی برای بقاست. برای کودکی که ساعتها در سرمای استخوانسوز زمستان فال میفروشد یا کیسههای سنگین زباله را بر دوش میکشد، مواد مخدر راهی برای فراموشی درد فیزیکی، فرار از گرسنگی و غلبه بر ترسهای شبانه خیابان است.
بسیاری از این کودکان در محیطهایی کار میکنند که مواد مخدر به راحتی در دسترس است. پارکها، حاشیه شهرها و گاراژهای تفکیک زباله، اغلب پاتوق فروشندگان مواد است و کودک کار، خواهناخواه در این اتمسفر تنفس میکند.
فاجعهبارتر آنکه در بسیاری از موارد، این اعتیاد تحمیلی است. گزارشهای متعددی وجود دارد که نشان میدهد برخی کارفرمایان سودجو یا باندهای تبهکار، کودکان را عمداً به مواد مخدر وابسته میکنند. این وابستگی دو هدف شوم را دنبال میکند: اول اینکه کودک برای تأمین هزینه مواد، مجبور به اطاعت بیچونوعلا و کار بیشتر میشود و دوم اینکه مصرف برخی مواد، احساس گرسنگی و خستگی را به طور موقت سرکوب میکند تا کودک بتواند ساعات طولانیتری را بدون غذا کار کند.
ورود به چرخه اعتیاد، تیر خلاصی بر آینده کودک کار است
اگر تا پیش از این امیدی به بازگشت کودک به مدرسه یا مهارتآموزی وجود داشت، با ورود مواد مخدر، سیستم عصبی و شناختی کودک که هنوز در حال رشد است، دچار تخریب جدی میشود.
این کودکان خیلی زودتر از بزرگسالان دچار زوال عقل، پرخاشگریهای غیرقابلکنترل و بیماریهای عفونی میشوند. اعتیاد، آنها را از چشم جامعه میاندازد و شهروندانی که شاید پیش از این با ترحم به آنها کمک میکردند، اکنون با ترس و انزجار از آنها دوری میکنند.
این طرد شدگی مضاعف، کودک را بیشتر در مرداب انزوا و مصرف فرو میبرد و بازگشت به زندگی سالم را به رویایی تقریبا محال تبدیل میکند. نجات این کودکان تنها با سمزدایی جسمی ممکن نیست؛ بلکه نیازمند نجات آنها از محیطی است که در آن، «نئشگی» تنها راهِ تحملِ «زندگی» است.
سوالات متداول
۱. چرا کودکان کار به سمت مصرف مواد مخدر میروند؟
اصلیترین دلیل، فرار از واقعیتهای تلخ زندگی است. آنها برای تسکین دردهای جسمانی ناشی از کار سخت، فراموش کردن گرسنگی، غلبه بر سرمای هوا و کاهش ترس و اضطراب ناشی از حضور در محیطهای ناامن خیابان، به مواد مخدر پناه میبرند.
۲. آیا کودکان کار خودخواسته معتاد میشوند یا مجبور میشوند؟
هر دو مورد وجود دارد. اما در موارد بسیاری، اعتیاد به صورت اجباری توسط کارفرمایان یا باندهای مافیایی به کودک تحمیل میشود تا آنها را مطیعتر کرده و توانایی آنها برای کار طولانیمدت بدون غذا را افزایش دهند.
۳. چه نوع موادی بیشتر در میان کودکان کار شایع است؟
معمولاً موادی که ارزانتر و در دسترستر هستند، شیوع بیشتری دارند. استنشاق چسب و حلالهای صنعتی، و در مراحل پیشرفتهتر مواد مخدر صنعتی ارزانقیمت، بیشترین آمار مصرف را در بین این کودکان دارند.
۴. آیا درمان اعتیاد کودکان کار با بزرگسالان متفاوت است؟
بله، کاملاً متفاوت است. بدن و مغز کودکان در حال رشد است و آسیبهای مواد مخدر بر آنها عمیقتر است. درمان آنها نیازمند مداخلات پیچیده روانشناختی، حمایتهای تغذیهای قوی و مهمتر از همه، جدا کردن آنها از محیط آسیبزا (خیابان یا کارگاههای زیرزمینی) است.
