مدل اعتقاد بهداشتی؛ راه حلی نوین برای محافظت از کودکان آسیب‌پذیر

دکتر زهرا برومندفر با بیان اینکه منظور از کودک طبق تعریف از بدو تولد تا ۱۸ سالگی است؛ گفت:  کودکان نمی‌توانند از خودشان در برابر آزارهای جسمی، عاطفی، روانی یا جنسی محافظت کنند، در بین اینها آزار جنسی از همه اینها اثرات کوتاه مدت و بلند‌مدت بیشتری دارد و نکته دیگر اینکه کودکان قدرت تجزیه و تحلیل ندارند و هر چه سن کودک کمتر باشد بخصوص تا کمتر از هفت سالگی این توانایی کمتر است و کودکان آنچه را که می‌بینند باور می‌کنند و به همین خاطر براحتی مورد آزار و آسیب قرار می‌گیرند.

وی مصداق‌های این آزار  را اشاره کرد و گفت: کودکان قادر به تشخیص این‌ مسائل نیستند علاوه براین نمی‌دانند در برابر این مسائل چه باید بکنند. به همین خاطر والدین باید مواظبت کنند، همچنین باید محافظت از خود را به کودک یاددهند، بعنوان مثال اگر کودک با مشکلی روبه روشد سراغ تلفن شماره ۱۲۳ که مخصوص اورژانس اجتماعی بهزیستی است، برود.

وی با اشاره به اینکه در راستای آسیب‌های اجتماعی و مسائل مرتبط با آن یکسری سمن‌ها راه‌اندازه‌شده است که در شهر اصفهان هم تعداد هفت تا سمن در حاشیه شهر ایجاد شده و فعال هستند، افزود:  همچنین خانواده آسیب‌پذیر منظور خانواده‌هایی است که پدر و مادر درگیر مسائلی مختلف مثلا هردو دچار اعتیاد و زندان و مسائلی از این قبیل هستند و در مسئولیتی که نسبت به فرزندان خود دارند ممکن است احساسی نداشته باشند یا نمی‌توانند موفق باشند.

برومندفر اظهارکرد: برای این مطالعه کد اخلاق گرفته شد، از ۷ مرکز اصفهان ۴ تا برای این مطالعه انتخاب شد، دو مرکز کنترل و دو مرکز مداخله.

وی افزود: برای این تحقیق هدف ما آموزش براساس مدل اعتقاد بهداشتی بودکه یک مدل ساده است، این مدل شامل چند مولفه تهدید درک شده و منافع درک شده و موانع درک شده و خودکارآمدی درک شده؛ است.

برومندفر تصریح کرد: در این مطالعه بر مبحث محافظت از خود متمرکز شدیم که در این رابطه طبق منابع و مقالات معتبر “آگاهی و مهارت” دو آیتم کلیدی بودند. در همین راستا یک پرسشنامه و روش آموزش  خوب انتخاب و  بومی‌سازی شد.

وی ادامه داد: قبل از آموزش‌ها پرسشنامه در حضور مادر یا قیم قانونی با سوالات مرتبط با “آگاهی و مهارت” تکمیل شد که بصورت گزینه بله، خیر و می‌دانم و نمی‌دانم بود. برومند فر همچنین تصریح کرد که جامعه آماری این تحقیق۹۲ نفر بودند، نیمی از آنها در گروه کنترل قرار گرفتند. نیم دیگر در گروه مداخله که این گروه براساس جنس و سن جدا شدند، در ۷ گروه؛  پسرها جدا و دخترها جدا. سن ۱۱ سال در گروه جدا و ۹ و ۱۰ ساله هم در یک گروه  قرار گرفتند. برنامه آموزشی نیز برای چهار جلسه تهیه شده بود که البته به خاطرسختی کار تا ۶ و ۷ جلسه انجام  آن زمان برد.

وی اظهار کرد: روش آموزش به این صورت بود که ابتدا کودک با وظایف اندام‌هایی مانند دست و چشم و غیره آشنا شدند. در ادامه مبحث تحت عنوان اندام خصوصی بود با ظرافت خاص و البته با صرف زمان زیاد متوجه شدند و در ادامه آموزش در ارتباط با مفاهیم مرتبط مانند حسی و لمسی خوب و بد، و راز خوب و راز بد که اهمیت خیلی زیادی دارد.

برومند فر توضیح داد: در این آموزش راز خوب رازی هست که کودک از گفتن آن خوشحال می‌شود و معمولا هم به کسی می‌گوید که دایره امن  کودک است و اصلا راز بد نداریم. مورد دیگر که آموزش داده شد، بحث دایره امن بود، برای اینکه اگر کودک با مشکلی مواجه شد با چه کسی درمیان می‌گذارد، سوال این بود اگر سردرد داشته باشید یا اگر با همکلاسی خودتان دعوا کرده باشید، با چه کسی درمیان می‌گذارید که همان موقع همه آنها دایره امن را متوجه شدند، مادر، مادر بزرگ، خاله، مدیر مدرسه و معلم دایره امن اینها بودند، حتی یک نفر هم سایر اقوام را بعنوان دایره امن خودش معرفی نکرد، و اینها نشان داد که برای این کودکان دایره امن مشخص است.

وی افزود: یک مهارت مهم هم این بود که اگر از نشست و برخاست با کسی ناراحت شدید و حس بدی داشتید، شما حق دارید فریاد بزنید، فریاد بزنید و کلمه نه را به زبان بیاورید همچنین با کسی درمیان بگذارید و حرف بزنید و همزمان که نه می‌گویید فرار کنید، اگر کودک این مهارت را درست یاد بگیرد، آموزش موثر بوده و این بعنوان مهارتی برای پیشگیری مدنظر هست. البته مباحث بازتر و کاملتر برای مادران یا قیم قانونی کودکان توضیح داده شد.

وی با تصریح اینکه این کودکان آسیب‌پذیر در ضمن کودک کار هم هستند، اظهار کرد: در این مطالعه عمدتا سرپرست کودک مادر بود برخی مادربزرگ و یک مورد هم خواهر بود. جلسات ابتدایی تحت عنوان  ویژگی‌ها و تربیت جنسی برای مادر یا قیم قانونی برگزار شد و مصداق‌ها‌ برای آنها بیان شد، یک جلسه هم مشترک با حضور مادر یا قیم و کودکان داشتیم اما سه جلسه ویژه کودکان بود. آموزش‌ها نیز بصورت نقاشی و فیلم مبتنی بر کارتن بود و وقتی مباحث آموزش را متوجه شدند دایره امن آنها کوچکتر شد.

وی تاکید کرد که در مراکز (سمن) ظرفیت و تخصص لازم را برای ورود به این مباحث مورد نیاز ندارند، گفت: مراکز بیشتر در مباحث آموزشی درسی و تفریحی و معیشتی می‌توانند نقش داشته باشند.

رییس مرکز تحقیقات علوم باروری و سلامت جنسی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، افزود: در مورد پرسشنامه نمره نهایی بصورت میانگین بود که قبل از آموزش نمره میانگین در این‌ها فوق‌العاده پایین بود.  همچنین بلافاصله بعد آموزش و سه ماه بعد دوباره پرسشنامه‌ها را تکمیل شد. نتایج نشان داد که نمره میانگین آگاهی و مهارت خیلی خوب بالا رفته است همچنین  میانگین نمره مولفه‌های تهدید درک شده، منافع درک شده و کارآمدی درک شده بالا رفته بود. اما میانگین نمره موانع درک شده بلافاصله بعد از مداخله  خیلی نسبت به بقیه کمتر بود و سه ماه بعد هم اصلا تغییری نکرده بود علت هم این است که موانع درک شده دست خود کودک نیست مثلا پدری یا مادری که در خانه نیست و خانه‌ای که مشترک است،کودک نمی‌تواند کار بکند.

دانشیار گروه مامایی و بهداشت باروری دانشگاه علوم پزشکی اصفهان؛ گفت: این پژوهش نشان داد حتی برای خانواده‌هایی که آسیب‌پذیر هستند اگر آموزش طبق مدل استاندار انجام شود نتیجه بخش خواهد بود، چرا که حُسن مدل‌ها نسبت به آموزش معمول این است که مولفه‌ها را درنظر می‌گیرد و روی احساس و نگرش و باور آدم‌ها تکیه می‌کند و می‌تواند موثر باشد، همچنین ماندگاری تا سه ماه و شش ماه است در حالی که آموزش می‌تواند موثر باشد اما برای زمان کوتاه یکی دو ساعت.

برومندفر با بیان اینکه در پایان هم جلسه با والدین داشتیم، توضیحات و آسیب‌ها برای آنها بیان شد، گفت: منتها بهترین موضوع در مورد این کودکان این است که آموزش را به خود کودکان بدهیم چون خانواده خیلی کاری نمی‌کنند.

وی خاطرنشان کرد: این یک آموزش تکرار پذیر هم هست.