نگاهی به آمار کودکان کار در جهان نشان می دهد با وجود کاهش چشمگیر این آمار، اما ایران روند افزایشی را در خود دارد.
دفتر ژنو سازمان ملل متحد با انتشار آماری تکاندهنده اما امیدوارکننده، اعلام کرد که همچنان ۱۳۸ میلیون کودک در سراسر جهان درگیر کار کودک هستند.
آمار کودکان کار، هرچند از ۲۴۶ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰ میلادی به نصف کاهش یافته، اما روند کند کاهش، جهان را از دستیابی به هدف ریشهکنی کامل کار کودک تا سال ۲۰۲۵ دور نگه داشته است.
گزارش مشترک سازمان بینالمللی کار و یونیسف، که روز گذشته منتشر شد، تصویری از پیشرفت ناکافی اما قابل توجه را ترسیم میکند: بیش از ۱۰۰ میلیون کودک کمتر نسبت به دو دهه پیش، با کاهش ۲۲ میلیونی تنها در چهار سال از ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴.
همچنان زنگ خطر
این آمار، زنگ خطری جهانی است؛ جایی که ۵۴ میلیون کودک در کارهای خطرناک — آنهایی که سلامت، ایمنی یا توسعهشان را تهدید میکند — گرفتارند. پسران با ۷۸ میلیون نفر بیش از دختران با ۵۹ میلیون نفر درگیرند و بخش عمده در کشاورزی متمرکز شده است. آسیا و اقیانوسیه بیشترین کاهش را داشته، اما فقر، درگیریها و تغییرات اقلیمی همچنان موتور محرکه این پدیده شوم باقی ماندهاند.
ایران؛ افزایش در برابر کاهش جهانی
در حالی که جهان به سمت کاهش تدریجی حرکت کرده، وضعیت در ایران داستان متفاوتی روایت میکند. بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در تیر ۱۴۰۲ حدود ۱۵ درصد از کودکان ایران — معادل حدود ۱.۶ تا ۲ میلیون نفر — درگیر کار کودک هستند. این رقم شامل کارهای خانگی نیز میشود و حداقل ۱۰ درصد کودکان کار، فرصت تحصیل را از دست دادهاند. مقایسه با سال ۲۰۰۰ نشاندهنده واگرایی نگرانکننده است.
آمارهای تاریخی مانند سرشماری در میانه دهه هشتاد، حدود ۱.۷ میلیون کودک کار را گزارش میکردند، اما برآوردهای غیررسمی و گزارشهای بعدی حاکی از تثبیت یا حتی افزایش نسبی در برخی دورهها به دلیل بحران اقتصادی، تورم و فقر فزاینده است. برخلاف روند جهانی که کودککار را تقریباً به نصف رسانده، در ایران عواملی چون تحریمها، بیکاری والدین و مهاجرت فزینده و غیرقانونی از افغانستان، این پدیده را مقاومتر کرده است. مقامات گاهی ارقام پایینتری مانند ۳۶۸ هزار تا ۴۹۹ هزار نفر برای سالهای ۱۳۹۵-۱۳۹۶ اعلام میکنند، اما کارشناسان و سازمانهای غیردولتی اعداد بالاتری را تخمین میزنند.
در تهران به تنهایی، گزارشها از ۷۰ هزار کودک کار سخن میگویند که بخش قابل توجهی در زبالهگردی و مشاغل پرخطر مشغولاند.
بار سنگین مهاجران افغان
یکی از ابعاد برجسته و کمتر پرداختهشده، نقش کودکان اتباع خارجی — عمدتاً افغانستانی — است. رئیس کمیته سلامت شورای اسلامی شهر تهران اعلام کرده که حدود ۸۰ درصد از ۷۰ هزار کودک کار پایتخت، غیرایرانی و بیشتر افغانستانی هستند. گزارشهای متعدد حاکی است که کودکان افغان در کورههای آجرپزی، زبالهگردی و کارهای فصلی بیش از ایرانیها در معرض خطراتی قرار دارند. برآوردهای کلی از ۱.۲ میلیون کودک کار در ایران، بخش قابل توجهی را به این گروه نسبت میدهد.
مهاجران افغان، که ایران میزبان میلیونها نفر از آنهاست -و منابع بسیاری از کشور و مردم، در اختیار آنها قرار گرفته است و از آن بهره مند هستند-. اغلب در شرایط اقتصادی وخیم و با محدودیتهای قانونی کار، فرزندان خود را به بازار کار میفرستند. این امر نه تنها چرخه فقر را تداوم میبخشد، بلکه چالشهای اجتماعی و بهداشتی جدیدی ایجاد کرده است.
۴۰ تا۸۰ درصد کودکان کار، از اتباع هستند
کار کودک در ایران آینهای تمامنما از تقابل میان اراده جهانی و واقعیتهای محلی است که هم وضعیت خود ایران و هم حضور اتباع افغانستانی در ای داستان تاثیرات زیادی دارد. جایی که کاهش جهانی — حاصل سیاستهای آموزشی، حمایت اجتماعی و نظارت بینالمللی — با فشارهای اقتصادی داخلی و منطقهای و جنگ و … در ایران مواجه شده. این پدیده، بیش از آنکه صرفاً آماری باشد، روایت کودکیهای دزدیدهشده و تاثیرات اتباع بر وخیم تر شدن شرایط آمارهاست.
جهان نیمی از راه را آمده؛ ایران میتواند با الگوبرداری هوشمندانه، نه تنها همگام شود، بلکه الگویی برای منطقه باشد. آمار سازمان بهزیستی در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد که از کودکان کار تحت پوشش این سازمان، به طور میانگین حدود ۴۰ درصد اتباع و ۶۰ درصد ایرانی هستند، هرچند این ارقام بسته به استان متفاوت است و تنها مربوط به موارد شناساییشده است.گزارشهای پیشین، از جمله اظهارات مسئولان شورای شهر تهران، سهم کودکان غیرایرانی در برخی مناطق شهری را تا ۸۰ درصد ذکر کردهاند. طرح بازگردندان افعانستانی ها و توجه به وضعیت معیشت و زندگی مردم داخل کشور، از راهکارهای مهم در این عرصه اند.
