شواهد علمی از تأثیر کار بر سلامت روان کودکان میگوید / ۱.۳۸ میلیون کودک در جهان همچنان کار میکنند
بر اساس جدیدترین گزارش مشترک سازمان بینالمللی کار و یونیسف، در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۱۳۸ میلیون کودک ۵ تا ۱۷ ساله در سراسر جهان درگیر کار کودک بودهاند که ۵۴ میلیون نفر از آنها در مشاغل خطرناک فعالیت میکنند. همزمان، یافتههای پژوهشی نشان میدهد کار کودک با افزایش معنادار اضطراب، افسردگی و مشکلات عاطفی-اجتماعی در کودکان همراه است.
دادههای منتشرشده در گزارش «کار کودک: برآوردهای جهانی ۲۰۲۵» حاکی از آن است که هرچند شمار کودکان کار از ۱۶۰ میلیون نفر در سالهای گذشته به ۱۳۸ میلیون نفر کاهش یافته، جهان نتوانسته به هدف خود برای حذف کامل این پدیده دست یابد. بر اساس این گزارش، بخش عمده کودکان کار در بخش کشاورزی (۶۱ درصد)، خدمات (۲۷ درصد) و صنعت (۱۳ درصد) مشغولاند.
رابطه کار کودک با سلامت روان
مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ در مجله BMC Public Health منتشر شده، دادههای ۲۵۱,۶۸۱ کودک را در کشورهای با درآمد کم و متوسط بررسی کرده است. نتایج این مطالعه نشان میدهد شیوع اضطراب (۳۰.۸ درصد) و افسردگی (۴۰.۸ درصد) در کشورهای با شاخص توسعه پایینتر، بالاترین حد را دارد و عواملی نظیر مراقبت جسمی ضعیف از کودک، اشتغال به کار و سطح پایین تحصیلات مادر بهطور معناداری با افزایش مشکلات عاطفی-اجتماعی، اضطراب و افسردگی در کودکان مرتبط هستند.
تأیید اثربخشی برنامههای حمایتی در سطح بینالمللی
یک فراتحلیل از ۴۱ ارزیابی تأثیر تصادفی و شبهآزمایشی که توسط سازمان بینالمللی کار انجام شده، نشان میدهد کمکهای نقدی (اعم از مشروط و نامشروط) از موفقترین مداخلات در کاهش احتمال اشتغال کودکان به کار و کاهش ساعات کار آنان در کشورهای در حال توسعه بودهاند. مطالعات موردی نیز نشان میدهد برنامههایی که رویکردی جامع — ترکیب کمک نقدی، حمایت آموزشی و مشارکت اجتماعی — اتخاذ کردهاند، کاهش معناداری در کار کودک و افزایش حضور در مدرسه ایجاد کردهاند.
وضعیت ایران در آینه آمار
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، کار کودک گریبانگیر حدود ۸ درصد از کودکان کشور و با احتساب کودکان خانهدار حدود ۱۵ درصد است. حدود ۱۰ درصد از کودکان کار به مدرسه نمیروند. همچنین برآوردها نشان میدهد تعداد کودکان کار در ایران بین ۱.۶ تا ۲ میلیون نفر است.
بر اساس آخرین آمار سازمان بهزیستی کشور، در سال گذشته ۱۲ هزار و ۶۶۳ کودک دارای پرونده فعال در حوزه کودکان کار و خیابان از خدمات این سازمان استفاده کردهاند و ۶۰ درصد آنها ایرانی بودهاند.
مداخلات مبتنی بر شواهد در ایران
پژوهشهای داخلی نیز اثربخشی مداخلات آموزشی را تأیید میکنند. مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده، نشان میدهد آموزش بدون خشونت به کاهش تحریکپذیری هیجانی، بهبود مهارتهای بینفردی و افزایش تابآوری در کودکان کار منجر میشود. همچنین یافتههای یک مطالعه دیگر حاکی از آن است که آموزش شناختی-رفتاری گروهی بر بهبود بهزیستی روانشناختی و عملکرد اجتماعی کودکان کار تأثیر معناداری دارد (P<۰/۰۱).
جمعبندی علمی
شواهد پژوهشی بینالمللی و داخلی بر یک نکته اتفاق نظر دارند: کار کودک علاوه بر آسیبهای جسمی، پیامدهای روانی و شناختی بلندمدتی بر کودکان برجای میگذارد و مؤثرترین راهکارهای کاهش آن، مداخلات چندوجهی شامل حمایت اقتصادی خانواده، آموزش مهارتهای زندگی به کودک و توانمندسازی والدین است. این یافتهها میتواند مبنای علمی سیاستگذاری و برنامهریزی نهادهای مردمی و دولتی فعال در حوزه کودکان کار قرار گیرد.
