کودکان کار در فضای مجازی: استثمار مدرن پشت ویترین لایک و کامنت
تا چند سال پیش، تصویر ما از «کودک کار» محدود به بچههایی با لباسهای خاکی و صورتهای آفتابسوخته در چهارراهها بود. اما امروزه با گسترش شبکههای اجتماعی، شکل جدیدی از بهرهکشی پدید آمده است که ظاهری شیک و فریبنده دارد. پدیده کودکان کار در فضای مجازی، روایتی از کودکانی است که به جای کارگاههای زیرزمینی، در اتاقهای پرنور و مقابل دوربینهای گوشیهای هوشمند به کار گرفته میشوند تا برای والدین خود درآمدزایی کنند.
این کودکان شاید گونیهای سنگین حمل نکنند، اما بار سنگین نگاه میلیونها دنبالکننده را بر دوش میکشند. اگر میخواهید با تعریف دقیق و حقوقی کار کودک آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم مقاله تعریف کار کودک را مطالعه کنید.
ویترینهای رنگارنگ و رنجهای پنهان
در نگاه اول، زندگی این کودکان رویایی به نظر میرسد: لباسهای برند، اسباببازیهای گرانقیمت و سفرهای لوکس. اما واقعیتِ کودکان کار در فضای مجازی چیز دیگری است. کارشناسان معتقدند که این کودکان ساعات طولانی مجبور به ژست گرفتن، تکرار دیالوگهای تبلیغاتی و لبخندهای مصنوعی هستند.
زمان بازی، استراحت و کودکی کردنِ آنها فدای الگوریتمهای اینستاگرام و یوتیوب میشود. در این مدل از کار، مرز بین «زندگی خصوصی» و «کار» از بین میرود و خانه که باید امنترین پناهگاه کودک باشد، به محل کار و استودیوی فیلمبرداری تبدیل میشود.
نقض حریم خصوصی و آسیبهای روانی
مهمترین چالش در بحث کودکان کار در فضای مجازی، نقض گسترده حریم خصوصی است. والدین (یا مدیران برنامه) بدون رضایت آگاهانه کودک، خصوصیترین لحظات زندگی او، از غذا خوردن تا گریه کردن و حتی استحمام را با میلیونها غریبه به اشتراک میگذارند.
روانشناسان و نهادهای بینالمللی مانند یونیسف (UNICEF) بارها هشدار دادهاند که این کودکان در آینده با بحران هویت روبرو خواهند شد. کودکی که هویتش با تعداد لایکها گره خورده است، در نوجوانی ممکن است دچار افسردگی شدید، خودشیفتگی کاذب و اضطراب اجتماعی شود. همچنین، ردپای دیجیتالی (Digital Footprint) که والدین برای آنها میسازند، تا ابد در اینترنت باقی میماند و ممکن است در آینده باعث سرافکندگی یا آزار آنها شود.
خلأ قانونی در محافظت از اینفلوئنسرهای کوچک
متأسفانه در بسیاری از کشورها، قوانین کار هنوز برای محافظت از کودکان کار در فضای مجازی بهروزرسانی نشدهاند. درآمد حاصل از این فعالیتها اغلب مستقیماً به حساب والدین میرود و هیچ نظارتی بر ساعات کاری یا پسانداز آینده کودک وجود ندارد. جامعهشناسان بر این باورند که جامعه باید نگاه خود را تغییر دهد و بداند که دنبال کردن و لایک کردن این صفحات، به معنای تأیید و تشویق این چرخه استثمار مدرن است.
سوالات متداول
۱. آیا کودکان اینفلوئنسر واقعاً کودک کار محسوب میشوند؟
بله، طبق تعاریف جدید، هر فعالیتی که مانع کودکی کردن، تحصیل یا رشد طبیعی کودک شود و جنبه درآمدزایی برای بزرگسالان داشته باشد، مصداق کار کودک است.
۲. تفاوت کودکان کار خیابان با کودکان کار مجازی چیست؟
کودکان خیابان با آسیبهای فیزیکی و فقر ظاهری روبرو هستند، اما کودکان مجازی با آسیبهای روانی، نقض حریم خصوصی و فشار شهرت زودهنگام دستوپنج نرم میکنند.
۳. آسیبهای اصلی این نوع کار برای کودکان چیست؟
اضطراب ناشی از دیده شدن مداوم، بلوغ زودرس، شرطی شدن عزتنفس به لایک و کامنت، و از دست دادن حق حریم خصوصی از مهمترین آسیبهاست.
۴. والدین چه زمانی مرز را رد میکنند؟
زمانی که درآمدزایی اولویت اول میشود، کودک مجبور به انجام کارهایی میشود که دوست ندارد، و لحظات خصوصی (مثل مریضی یا گریه کودک) برای جذب مخاطب منتشر میشود.
