تولد، یک واقعیت بیولوژیک است، اما داشتن هویت، یک واقعیت قانونی.
در حاشیه شهرهای بزرگ، هزاران کودک زندگی میکنند که اگرچه نفس میکشند، اما روی کاغذ وجود خارجی ندارند. این کودکان که فاقد شناسنامه یا اوراق هویتی معتبر هستند، اولین قربانیان سیستم استثمار میشوند. بررسیها نشان میدهد که ارتباط تنگاتنگی میان پدیده کودکان بی شناسنامه و کار اجباری وجود دارد؛ چرا که وقتی درهای مدرسه به روی کودکی بسته شود، دروازههای بازار کار سیاه به رویش باز خواهد شد.
این کودکان «ارواح سرگردان» جامعه هستند؛ نه میتوانند درس بخوانند و نه از خدمات درمانی بهرهمند شوند.
چرا فقدان شناسنامه به کار اجباری ختم میشود؟
مکانیسم این چرخه معیوب بسیار ساده و در عین حال بیرحم است. کودکی که اوراق هویتی ندارد، امکان ثبتنام در مدارس دولتی را به راحتی پیدا نمیکند. این محرومیت از تحصیل، او را به نیروی کار ارزان و بیدفاع تبدیل میکند. کارفرمایان سودجو در کارگاههای زیرزمینی یا باندهای زبالهگردی، عاشق جذب کودکان بی شناسنامه و کار اجباری هستند.
دلیل این علاقه روشن است: این کودکان وجود قانونی ندارند، بنابراین نمیتوانند بیمه شوند، شکایتی ثبت کنند یا حتی اگر در حین کار دچار حادثه شوند، کسی پیگیر حق آنها نخواهد بود. آنها کارگران نامرئی هستند که سکوتشان تضمین شده است.
ریشههای بیهویتی؛ این کودکان از کجا میآیند؟
جمعیت این کودکان معمولاً شامل سه گروه اصلی است: فرزندان حاصل از ازدواجهای ثبتنشده (صیغهای)، کودکان مهاجر غیرقانونی و فرزندان والدین دارای اعتیاد که مدارک هویتی خود را فروخته یا گم کردهاند. در تمام این موارد، تاوان اشتباهات بزرگسالان را کودکی پس میدهد که هیچ نقشی در سرنوشت خود نداشته است.
طبق مفاد پیماننامه حقوق کودک، داشتن نام و تابعیت اولین حق هر انسان است. اما در واقعیت، فقدان این تکه کاغذ، کودک را از دایره شهروندی خارج کرده و مستقیم به دل کودکان بی شناسنامه و کار اجباری پرتاب میکند.
آینده مبهم: بازتولید فقر و بیسوادی
خطرناکترین پیامد این پدیده، موروثی شدن فقر است. کودک بیشناسنامه امروز، بزرگسال بیهویت فرداست. او هرگز نمیتواند شغل رسمی داشته باشد، حساب بانکی باز کند یا سند مالکیتی بگیرد. در نتیجه، او نیز مجبور خواهد شد در حاشیه جامعه زندگی کند و احتمالا فرزندانی به دنیا میآورد که آنها نیز بیشناسنامه خواهند بود. شکستن این چرخه، تنها با تسهیل قوانین صدور شناسنامه و حمایت سازمانهای مردمنهاد امکانپذیر است.
سوالات متداول
۱. چرا کودکان بیشناسنامه بیشتر جذب بازار کار میشوند؟
چون آنها امکان تحصیل در مدارس رسمی را ندارند و برای گذران زندگی یا کمک به خانواده، گزینهای جز ورود زودهنگام به مشاغل سیاه و سخت ندارند.
۲. چه کسانی مسئول رسیدگی به وضعیت هویت این کودکان هستند؟
نهادهایی مانند ثبت احوال، وزارت کشور و اورژانس اجتماعی مسئولیتهایی در این زمینه دارند، اما پیچیدگیهای قانونی و بروکراسی اداری اغلب مانع حل سریع مشکل میشود.
۳. آیا کارفرمایان بابت استخدام این کودکان جریمه میشوند؟
طبق قانون کار، استخدام کودکان ممنوع است، اما چون این کودکان مدرک هویتی ندارند، ردیابی آنها در کارگاههای مخفی برای بازرسان بسیار دشوار است.
۴. مهمترین راهکار برای حل این معضل چیست؟
تسهیل صدور شناسنامه برای فرزندان مادر ایرانی (با پدر خارجی) و ایجاد فرایندهای سادهتر برای ثبت تولد کودکان در مناطق حاشیهنشین، کلیدیترین راهکار است.
