قوانین حمایتی کودکان کار در ایران
وقتی از قوانین حمایتی کودکان کار صحبت میکنیم، در واقع از یک چارچوب حقوقی صحبت میکنیم که قرار است از آسیبپذیرترین قشر جامعه محافظت کند. اما این قوانین چگونه شکل گرفتهاند و چه کسانی موظف به اجرای آنها هستند؟
قانون حمایت از اطفال و نوجوانان؛ مصوب ۱۳۹۹
مهمترین و جامعترین قانون در حوزه حمایت از کودکان کار، «قانون حمایت از اطفال و نوجوانان» است که در سال ۱۳۹۹ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. این قانون که مشتمل بر ۵۱ ماده است، برگرفته از کارکردهای حمایتی و در جهت توسعه جسمی، ذهنی و اجتماعی کودکان تدوین شده است.
ماده ۱ این قانون، بهکارگیری غیرقانونی کودکان یا وادار کردن آنها به انجام کارهای مضر یا خطرناک را بهعنوان «بهرهکشی اقتصادی» تعریف میکند. همچنین ماده ۱۵ قانون، هرگونه بهرهکشی اقتصادی از اطفال و نوجوانان کمتر از ۱۸ سال را برخلاف مقررات قانون کار، مستوجب حبس تعزیری درجهشش دانسته است.
تفکیک کودک کار از کودک خیابانی
یکی از مهمترین اصلاحات این قانون، تفکیک مفهوم «کودک کار» از «کودک خیابانی» است. بر اساس این تعاریف:
کودک کار، طفل یا نوجوانی است که برای ادامه زندگی یا امرار معاش خانواده، مشغول فعالیت در ازای دریافت مزد یا بدون مزد است و این فعالیت منجر به وضعیت مخاطرهآمیز برای او میشود. نوجوانانی که مطابق ماده ۸۰ قانون کار به عنوان کارگر نوجوان (۱۵ تا ۱۸ سال) مشغول فعالیت هستند، از شمول این تعریف مستثنی هستند.
کودک خیابانی، طفل یا نوجوان در معرض خطری است که بهدلیل فقر یا بیخانمانی، بهصورت محدود یا نامحدود در خیابان به سر میبرد.
محدودیتهای سنی کار
قانونگذار هرگونه کار را برای کودکان کمتر از ۱۵ سال بهطور کامل ممنوع کرده است. بر اساس ماده ۷۹ قانون کار ایران، اشتغال به کار کودکان زیر ۱۵ سال ممنوع است و کارفرمایانی که افراد زیر ۱۵ سال را به خدمت بگیرند، متخلف محسوب شده و مشمول مجازاتهایی از جریمه نقدی و حبس تا پلمپ کارخانه و ابطال پروانه کار میشوند.
برای کودکان ۱۵ تا ۱۸ سال، کار تنها در مدل حرفهآموزی و آموزشی مجاز است و باید در مشاغل سخت و زیانآور نباشند. بر اساس ماده ۸۰ قانون کار، کار نوجوان ۱۵ تا ۱۸ سال تحت شرایط ایمنی یا با جنبه تربیتی، مشکلی ندارد.
۱۲ دستگاه مسئول؛ همکاری فرابخشی
یکی از نقاط قوت قانون حمایت از اطفال، مشخص کردن تکالیف دستگاههای مختلف است. آییننامه ساماندهی کودکان کار و خیابان (مصوب هیئت وزیران در سال ۱۳۸۴)، ۱۲ دستگاه را موظف به همکاری در این حوزه کرده است:
سازمان بهزیستی بهعنوان متولی اصلی با ۹۰ مرکز روزانه حمایتی-آموزشی و مراکز شبانهروزی فعالیت میکند. سایر دستگاهها شامل نیروی انتظامی (موظف به شناسایی و جمعآوری کودکان در معرض مخاطره)، دادگستری، شهرداری، اداره کل کار، سازمان فنی و حرفهای، دانشگاه علوم پزشکی، سازمانهای بیمهگر، صدا و سیما، جمعیت هلالاحمر، آموزش و پرورش، کمیته امداد و اداره کل اتباع هستند.
ماده ۶ این قانون، اجرای آن را مسئولیتی فرابخشی و همگانی معرفی کرده است.
تعهدات بینالمللی ایران
ایران در سال ۱۳۷۲ کنوانسیون حقوق کودک (مصوب ۱۹۸۹ سازمان ملل) را تصویب کرده و از سال ۱۳۷۳ برای کشور لازمالاجرا شده است. این کنوانسیون در ۴۰ ماده، حقوقی مانند حق حیات، آموزش و دسترسی به اطلاعات مناسب را برای کودکان تضمین میکند.
همچنین ایران در سال ۱۳۸۰ به کنوانسیون بدترین اشکال کار کودک (شماره ۱۸۲ سازمان بینالمللی کار) پیوسته است که بهکارگیری افراد زیر ۱۸ سال را در چهار گروه از کارها ممنوع اعلام کرده است.
چالشهای اجرایی
با وجود این چارچوب قانونی نسبتاً جامع، چالشهای جدی در مسیر اجرا وجود دارد. بیش از ۹۰ درصد کودکان کار دارای خانواده هستند و به همین دلیل رویکرد سازمان بهزیستی از جمعآوری و نگهداری به توانمندسازی خانوادهمحور تغییر کرده است.
همچنین ۸۵ درصد کودکان کار در تهران از اتباع خارجی هستند که موضوع اقامت و هویت آنها، پیچیدگیهای خاص خود را ایجاد کرده است. ضمانت اجرایی قوانین و نبود هماهنگی کافی میان دستگاهها، از دیگر موانع اصلی محسوب میشود.
