پیشگیری رسانهمحور به معنای استفاده هدفمند از رسانه برای کاهش آسیبها، افزایش آگاهی، تقویت تابآوری و پیشگیری از اعتیاد تعریف میشود.
پیشگیری رسانه محور رویکردی نوین در حوزه سلامت اجتماعی، آموزش عمومی و کاهش آسیب است که از ظرفیت رسانهها برای آگاهیبخشی، تغییر نگرش، اصلاح رفتار، توانمندسازی فردی و اجتماعی، و تقویت تابآوری استفاده میکند. در این رویکرد، رسانه فقط ابزار اطلاعرسانی نیست، بلکه یک کنشگر فعال اجتماعی است که میتواند در شکلگیری سبک زندگی سالم، کاهش گرایش به اعتیاد، پیشگیری از آسیبهای اجتماعی و افزایش مسئولیتپذیری عمومی نقشآفرینی کند.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی، بنیانگذار خانه تابآوری، پیشگیری رسانهمحور به معنای استفاده هدفمند از رسانه برای کاهش آسیبها، افزایش آگاهی، تقویت تابآوری و پیشگیری از اعتیاد تعریف میشود.
رسانه با آموزش مهارتهای زندگی، اصلاح نگرش، امیدآفرینی و معرفی راههای کمکخواهی میتواند رفتارهای سالم را تقویت و عوامل خطر را کاهش دهد.
در جهان امروز، بخش بزرگی از نگرشها، باورها، انتخابها و حتی رفتارهای روزمره مردم تحت تأثیر رسانهها شکل میگیرد. رسانههای جمعی، شبکههای اجتماعی، پلتفرمهای آموزشی، رسانههای محلی، پادکستها، وبسایتها، پیامرسانها و تولیدات چندرسانهای، همگی میتوانند در خدمت پیشگیری قرار گیرند. بنابراین، پیشگیری رسانه محور یعنی طراحی، تولید و انتشار پیامهای هدفمند، علمی، اخلاقی و اثرگذار برای کاهش احتمال بروز آسیبهای اجتماعی و تقویت توان جامعه در مواجهه با بحرانها.
رسانه چگونه در توسعه تابآوری مؤثر است؟
تابآوری یعنی توانایی فرد، خانواده یا جامعه برای سازگاری مثبت با فشارها، بحرانها، شکستها، سوگ، فقر، طرد اجتماعی، اعتیاد، خشونت، بیکاری یا سایر موقعیتهای دشوار. جامعه تابآور جامعهای است که در برابر بحران فرو نمیپاشد، بلکه میتواند خود را بازسازی کند، از تجربهها بیاموزد و راههای سالمتری برای ادامه زندگی پیدا کند.
رسانه در توسعه تابآوری چند نقش اساسی دارد.
نخست، رسانه میتواند آگاهی عمومی را افزایش دهد. وقتی مردم بدانند تابآوری چیست، چگونه تقویت میشود و چه عواملی آن را تضعیف میکند، بهتر میتوانند در برابر مشکلات زندگی واکنش سالم نشان دهند.
دوم، رسانه میتواند مهارتهای زندگی را آموزش دهد. مهارتهایی مانند کنترل خشم، حل مسئله، ارتباط مؤثر، مدیریت استرس، تصمیمگیری، نه گفتن، خودآگاهی، همدلی و کمکخواهی، همگی از عوامل محافظتی در برابر اعتیاد و آسیبهای اجتماعی هستند. رسانه اگر این مهارتها را با زبان ساده، مثالهای واقعی و قالبهای جذاب آموزش دهد، میتواند اثر عمیقی بر زندگی مخاطبان بگذارد.
سوم، رسانه میتواند احساس امید و معنا ایجاد کند. بسیاری از افراد در معرض آسیب، پیش از آنکه درگیر اعتیاد یا رفتار پرخطر شوند، احساس بیپناهی، بیارزشی و بیآیندگی را تجربه میکنند. رسانهای که روایتهای واقعی از بازگشت، درمان، حمایت اجتماعی، موفقیت پس از بحران و امکان تغییر را منتشر میکند، میتواند امید اجتماعی را تقویت کند.
چهارم، رسانه میتواند شبکه حمایت اجتماعی را فعال کند. معرفی مراکز مشاوره، خطوط کمک، گروههای حمایتی، خدمات مددکاری اجتماعی، کمپینهای محلی و ظرفیت سازمانهای مردمنهاد، به افراد کمک میکند در زمان بحران تنها نمانند.
نقش رسانه در پیشگیری از اعتیاد
اعتیاد فقط یک مسئله فردی نیست؛ بلکه پدیدهای چندبعدی است که با خانواده، مدرسه، محله، رسانه، اقتصاد، فرهنگ و سیاستگذاری اجتماعی ارتباط دارد. رسانه در پیشگیری از اعتیاد میتواند در سه سطح عمل کند: پیشگیری اولیه، پیشگیری ثانویه و پیشگیری ثالث.
در پیشگیری اولیه، رسانه تلاش میکند از آغاز مصرف مواد جلوگیری کند. این کار با آموزش درباره پیامدهای مصرف، اصلاح باورهای غلط، افزایش مهارت نه گفتن، تقویت عزت نفس و ترویج سبک زندگی سالم انجام میشود.
در پیشگیری ثانویه، رسانه به شناسایی زودهنگام نشانههای خطر کمک میکند. برای مثال، خانوادهها میآموزند تغییرات رفتاری، افت تحصیلی، انزوا، پرخاشگری، تغییر دوستان، بینظمی خواب یا پنهانکاری میتواند نشانهای برای نیاز به توجه و گفتوگوی حمایتی باشد. البته رسانه باید از برچسبزنی و ایجاد وحشت خانوادگی پرهیز کند.
در پیشگیری ثالث، رسانه میتواند به کاهش انگ اجتماعی، حمایت از درمان، بازگشت به جامعه و جلوگیری از عود کمک کند. فردی که اعتیاد را تجربه کرده است، برای بازگشت به زندگی سالم به پذیرش، حمایت، فرصت شغلی، مشاوره و کرامت انسانی نیاز دارد. رسانه اگر افراد بهبودیافته را با احترام و بدون تحقیر روایت کند، میتواند فرهنگ جامعه را اصلاح کند.
یکی از خطاهای رایج در تولید محتوای ضداعتیاد، تمرکز افراطی بر ترس است. ترساندن مخاطب، بهویژه نوجوانان، همیشه مؤثر نیست. گاهی حتی نمایش جزئیات مصرف مواد یا سبک زندگی افراد مصرفکننده میتواند کنجکاوی ایجاد کند. بنابراین در پیشگیری رسانه محور باید از نمایش آموزشیِ ناخواسته مصرف، قهرمانسازی از رفتارهای پرخطر و سادهسازی مسئله اعتیاد پرهیز کرد.
رسانه و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی
آسیبهای اجتماعی مانند خشونت خانگی، کودکآزاری، طلاق پرتنش، فقر، بیخانمانی، خودکشی، فرار نوجوانان، بزهکاری، اعتیاد، طرد اجتماعی، افت تحصیلی و حاشیهنشینی، نیازمند رویکردی چندلایه هستند. رسانه میتواند با عمومیسازی دانش اجتماعی، حساسسازی افکار عمومی، مطالبهگری اخلاقی و معرفی راهحلها، در کاهش این آسیبها نقش داشته باشد.
پیشگیری رسانه محور در حوزه آسیبهای اجتماعی باید از نگاه سطحی و شعاری فاصله بگیرد. رسانه نباید فقط پس از وقوع حادثه وارد میدان شود و با روایت هیجانی، چند روز افکار عمومی را درگیر کند. پیشگیری واقعی یعنی قبل از بحران، در زمان بحران و پس از بحران، رسانه مسئولانه عمل کند.
برای مثال، در موضوع خشونت خانگی، رسانه میتواند نشانههای خشونت، راههای کمکخواهی، حقوق قربانی، نقش اطرافیان و خدمات حمایتی را معرفی کند. در موضوع خودکشی، رسانه باید بسیار محتاط باشد؛ زیرا پوشش نادرست اخبار خودکشی میتواند اثر تقلیدی داشته باشد. بنابراین رسانه باید از ذکر جزئیات روش، تیترهای تحریکآمیز و رمانتیکسازی مرگ پرهیز کند و در عوض پیام امید، امکان درمان و شمارههای کمکرسانی را برجسته سازد.
