مقدمه
از نظر جمعیت شناختی به افراد بین سنین ۵-۱۰ سال ، کودک گفته می شود، امـا در قوانین مدنی ایران ، سنین متفاوتی برای دوران کودکی ذکر شده است برای مثال، و از ۱ درباره ازدواج، کودکی در دختر ۱۵سال و در پسر۱۸ سال تمام پایان میپـذیر نظر شرعی، پایان کودکی در دختر ۹ سال و در پسر ۱۵ سال تمام است یا در مـورد شرکت درانتخابات، دوران کودکی در پسر و دختر بـه طـور یکـسان بـا ورود بـه ۱۶ و از جهت صدور گذرنامه، اخذ گواهینامه برای رانندگی و نیز ۲ سالگی پایان میپذیرد استخدام در سازمان های اداری ، پایان کودکی ۱۸ سالگی است.
اما، مطابق مقـررات سازمانی جهانی کار، پایان کودکی در دختر و پسر به یکسان ۱۵ سالگی اسـت و بـر اساس ماده ۷۹ قانون کار ایران مصوب ۱۳۶۹ نیز به کار گمـاردن افـراد کمتـر از ۱۵ سال تمام ممنوع است، زیرا این سنین باید زمـانی بـرای تفـریح ، بـازی و آمـوزش عمومی ومهارتهای شغلی وزندگی برای کودکان باشـد تـا شـهروندان سـالم، آمـاده وفعال وبانشاط برای کشور باشند.
امروزه از یک طرف، رشد بالای جمعیت، مهاجرت روستائیان، حاشیه نشینی، فقر و بیکاری و از طرف دیگر، گسترش وسایل ارتباط جمعی، جوامع سنتی را دستخوش تغییر و تحول کرده است و این جوامع را با اشکالی از آسـیب هـای اجتمـاعی ماننـد کودکان کار و خیابان روبه رو کرده است بـه گونـه ای کـه تعـداد کودکـان شـاغل در کشورهای در حال توسعه به ۲۵۰ میلیون نفر میرسد که نزدیک ۱۴۰ میلیون نفـر آنها به کار تمام وقت اشتغال دارند.
بر پایه ی آمارهای رسمی، در ایران نیز ۱/۸۰۰/۰۰۰ کودک کار میکنند، هرچنـد درآمارهـای ایـران بـه کودکـان خیابانی و کودکانی که هم درس میخوانند و هم به گونه نیمه وقت کـار مـیکننـد و کودکانی که به کارهای کاذب میپردازند،اشاره نمیشود، لکن، یونیـسف در گـزارش خود درباره ایران آورده است که ۳ـ۱ درصد کودکان ۶ تا ۱۴ ساله ایرانی کار میکنند و به مدرسه نمیروند.
یونیسف در سـال ۱۳۶۵ مـشخص کـرد کـه کـار کـودک در ایـن مـوارد جنبـه استثمارگرانه دارد: ۱ـ کار تماموقت در سن بسیار کم؛ ۲ــ سـاعتهـای بـسیار زیـاد صرف کار کردن شود؛ ۳ـ کاری که فشار نامناسب جسمی و روانی ـ اجتماعی بگذارد؛ ۴ـ کار در شرایط نامناسب و زندگی در خیابان؛ ۵ـ مـزد نـاچیز؛ ۶ــ کـار همـراه بـا مسئولیت بیش از حد؛ ۷ـ کاری که مانع تحصیل شود؛ ۸ـ کاری کـه شـرف و عـزت نفس کودکان را نابود کند مانند بردگی و بهره کشی جنسی؛ ۹ـ کاری که برای رشـدکامل اجتماعی و روانی زیان بار باشد.
ازاین رو، نه تنها کار کردن مانع ادامه تحصیل کودکان و باز ماندن ایشان از حرکـت مـوازی بـا همـسالان خـود میشود، بلکه، روی سلامت جسمی و بهداشت روانی آنها نیز تأثیر منفی مـیگـذارد. کودکان به دلیل اندام ضعیفشان بیش از بزرگسالان در مقابل آسیبها و بیماریهای ناشی از کار آسیب پذیرند و به دلیل سن کم، از خطرهای برخی کارها آگاهی ندارند و یا آگاهی کمی دارند.
درنتیجه، تعداد زیادی از کودکان و در برخی کـشورها، تقریبـا،ً دو سوم آنها در معرض خطر جدی قرار دارند. بسیاری از کودکـان بـا بیمـاریهـایی مانند زخمها، شکستگی ها یا قطع عضو، سوختگی و بیماریهای پوستی، آسیبهـای بینایی و شنوایی، بیمـاریهـای تنفـسی و گوارشـی، تـب، سـردرد ناشـی از کـار در محیطهای گرم و… روبه رو هستند . بر این اسـاس بـر پایـه آمارهـای سازمان بین المللی کار در سال ۲۰۰۵ به طور متوسط در هر سال ۲۲هزار کودک در اثر آسیبهای کار میمیرند.
اهمیت بررسی کودکان کار وقتی بیشتر میشود کـه بـدانیم عـده زیـادی از ایـن کودکان به مشاغل غیررسمی و گاه غیر انسانی مثـل قاچـاق، تکـدیگـری، سـرقت، فحشا و هرزه نگاری اشتغال دارند و به این طریق نه تنهـا بـه بزهکـاری روی آورده و خود را در معرض انواع امراض و آفت های اجتمـاعی قـرار مـیدهنـد، بلکـه، موجـب مشکلاتی برای جامعه نیز میشـوند.
اسـتان یـزد نیـز از مـسئله کودکان کار مستثنی نیـست. مـا در شـهر یـزد شـاهد روی آوردن تعـداد زیـادی از کودکان به معابر و پارکها برای خرید و فروش کالا هستیم، افزایش و اقدام به کـار و فعالیت این قبیل کودکان، نگرانی گستردهای برای آینده آنها به دنبال دارد.
کودکان کار در زمره «کودکان در وضعیت دشوار» یا «کودکان آسیب پذیر شهری» قرار دارند که تحت تأثیر فشارها وتنش های زندگی در شهرهای بزرگ جوامع معاصر، فرآیند طبیعی رشد (ابعاد چهارگانـه رشـد جـسمانی، ذهنـی، اخلاقـی واجتمـاعی ) وجریان اجتماعی شدن به هنجار آنها در معرض خطر قـرار دارد، بـرای مثـال در اکثـر موارد این کودکان ، از حضور و توجهات والدین به دلیل اشتغال و غیبـت طـولانی از خانه،به منظور تأمین معاش خانواده محروم هستند یا الگوی روابط کارکردی خانواده آنها دچار اختلال است.
