مقدمه
از نظر جمعيت شناختی به افراد بين سنين 5-10 سال ، كودك گفته می شود، امـا در قوانين مدنی ايران ، سنين متفاوتی برای دوران كودكی ذكر شده است برای مثال، و از 1 درباره ازدواج، كودكی در دختر 15سال و در پسر18 سال تمام پايان ميپـذير نظر شرعی، پايان كودكي در دختر 9 سال و در پسر 15 سال تمام است يا در مـورد شركت درانتخابات، دوران كودكی در پسر و دختر بـه طـور يكـسان بـا ورود بـه 16 و از جهت صدور گذرنامه، اخذ گواهينامه براي رانندگی و نيز 2 سالگی پايان ميپذيرد استخدام در سازمان های اداری ، پايان كودكی 18 سالگی است.
اما، مطابق مقـررات سازمانی جهانی كار، پايان كودكی در دختر و پسر به يكسان 15 سالگی اسـت و بـر اساس ماده 79 قانون كار ايران مصوب 1369 نيز به كار گمـاردن افـراد كمتـر از 15 سال تمام ممنوع است، زيرا اين سنين بايد زمـانی بـراي تفـريح ، بـازی و آمـوزش عمومی ومهارتهای شغلی وزندگی برای كودكان باشـد تـا شـهروندان سـالم، آمـاده وفعال وبانشاط برای كشور باشند.
امروزه از يك طرف، رشد بالای جمعيت، مهاجرت روستائيان، حاشيه نشينی، فقر و بيكاری و از طرف ديگر، گسترش وسايل ارتباط جمعی، جوامع سنتی را دستخوش تغيير و تحول كرده است و اين جوامع را با اشكالي از آسـيب هـای اجتمـاعی ماننـد كودكان كار و خيابان روبه رو كرده است بـه گونـه ای كـه تعـداد كودكـان شـاغل در كشورهای در حال توسعه به 250 ميليون نفر ميرسد كه نزديك 140 ميليون نفـر آنها به كار تمام وقت اشتغال دارند.
بر پايه ی آمارهای رسمی، در ايران نيز 1/800/000 كودك كار ميكنند، هرچنـد درآمارهـای ايـران بـه كودكـان خيابانی و كودكانی كه هم درس ميخوانند و هم به گونه نيمه وقت كـار مـيكننـد و كودكانی كه به كارهای كاذب ميپردازند،اشاره نميشود، لكن، يونيـسف در گـزارش خود درباره ايران آورده است كه 3ـ1 درصد كودكان 6 تا 14 ساله ايرانی كار ميكنند و به مدرسه نميروند.
يونيسف در سـال 1365 مـشخص كـرد كـه كـار كـودك در ايـن مـوارد جنبـه استثمارگرانه دارد: 1ـ كار تماموقت در سن بسيار كم؛ 2ــ سـاعتهـای بـسيار زيـاد صرف كار كردن شود؛ 3ـ كاری كه فشار نامناسب جسمي و روانی ـ اجتماعی بگذارد؛ 4ـ كار در شرايط نامناسب و زندگي در خيابان؛ 5ـ مـزد نـاچيز؛ 6ــ كـار همـراه بـا مسئوليت بيش از حد؛ 7ـ كاری كه مانع تحصيل شود؛ 8ـ كاری كـه شـرف و عـزت نفس كودكان را نابود كند مانند بردگی و بهره كشی جنسی؛ 9ـ كاری كه براي رشـدكامل اجتماعي و روانی زيان بار باشد.
ازاين رو، نه تنها كار كردن مانع ادامه تحصيل كودكان و باز ماندن ايشان از حركـت مـوازي بـا همـسالان خـود ميشود، بلكه، روی سلامت جسمی و بهداشت روانی آنها نيز تأثير منفی مـيگـذارد. كودكان به دليل اندام ضعيفشان بيش از بزرگسالان در مقابل آسيبها و بيماريهای ناشي از كار آسيب پذيرند و به دليل سن كم، از خطرهای برخی كارها آگاهی ندارند و يا آگاهي كمی دارند.
درنتيجه، تعداد زيادی از كودكان و در برخی كـشورها، تقريبـا،ً دو سوم آنها در معرض خطر جدی قرار دارند. بسياري از كودكـان بـا بيمـاريهـايی مانند زخمها، شكستگی ها يا قطع عضو، سوختگی و بيماريهای پوستی، آسيبهـای بينايی و شنوايی، بيمـاريهـای تنفـسی و گوارشـی، تـب، سـردرد ناشـی از كـار در محيطهای گرم و… روبه رو هستند . بر اين اسـاس بـر پايـه آمارهـای سازمان بين المللي كار در سال 2005 به طور متوسط در هر سال 22هزار كودك در اثر آسيبهای كار ميميرند.
اهميت بررسی كودكان كار وقتی بيشتر ميشود كـه بـدانيم عـده زيـادی از ايـن كودكان به مشاغل غيررسمی و گاه غير انسانی مثـل قاچـاق، تكـديگـری، سـرقت، فحشا و هرزه نگاری اشتغال دارند و به اين طريق نه تنهـا بـه بزهكـاری روی آورده و خود را در معرض انواع امراض و آفت های اجتمـاعی قـرار مـيدهنـد، بلكـه، موجـب مشكلاتی براي جامعه نيز ميشـوند.
اسـتان يـزد نيـز از مـسئله كودكان كار مستثنی نيـست. مـا در شـهر يـزد شـاهد روی آوردن تعـداد زيـادی از كودكان به معابر و پاركها برای خريد و فروش كالا هستيم، افزايش و اقدام به كـار و فعاليت اين قبيل كودكان، نگرانی گستردهای براي آينده آنها به دنبال دارد.
كودكان كار در زمره «كودكان در وضعیت دشوار» يا «كودكان آسيب پذير شهری» قرار دارند كه تحت تأثير فشارها وتنش های زندگي در شهرهای بزرگ جوامع معاصر، فرآيند طبيعی رشد (ابعاد چهارگانـه رشـد جـسمانی، ذهنـی، اخلاقـی واجتمـاعی ) وجريان اجتماعی شدن به هنجار آنها در معرض خطر قـرار دارد، بـراي مثـال در اكثـر موارد اين كودكان ، از حضور و توجهات والدين به دليل اشتغال و غيبـت طـولانی از خانه،به منظور تأمين معاش خانواده محروم هستند يا الگوی روابط كاركردی خانواده آنها دچار اختلال است.
